Machineveiligheid — van Machinerichtlijn naar Machineverordening

Wettelijk kader

Machineveiligheid in Europa rust op twee pijlers: eisen aan de fabrikant (het op de markt brengen van veilige machines) en eisen aan de werkgever (het veilig gebruiken van arbeidsmiddelen op de werkplek).

Voor fabrikanten — de Machineverordening

• Machinerichtlijn 2006/42/EG — geldig tot 20 januari 2027. Stelt essentiële veiligheids- en gezondheidseisen voor het ontwerp en de bouw van machines, inclusief CE-markering en technisch dossier.
• Machineverordening (EU) 2023/1230 — verplicht vanaf 20 januari 2027. Vervangt de Machinerichtlijn en is als verordening rechtstreeks bindend in alle lidstaten. Belangrijke uitbreidingen: eisen aan software en AI, cybersecurity, digitaal technisch dossier en strengere regels voor samengestelde machines.
• Warenwetbesluit machines — Nederlandse implementatie van de Machinerichtlijn in de Warenwet.

Voor werkgevers — veilig gebruik

• Richtlijn 2009/104/EG — minimumeisen voor het gebruik van arbeidsmiddelen op de werkplek (inspectie, onderhoud, opleiding).
• Arbobesluit hoofdstuk 7 — Nederlandse vertaling van bovenstaande richtlijn. Regelt keuring, onderhoud, deskundig gebruik en toezicht op arbeidsmiddelen.
• Arbowet artikel 3 — algemene zorgplicht van de werkgever, inclusief de verplichting om arbeidsmiddelen veilig te laten gebruiken.

Belangrijkste normen

• NEN-EN-ISO 12100 — risicobeoordeling en risicoreductie bij machines (de “moedernorm”).
• NEN-EN-ISO 13849-1 — veiligheidsgerelateerde besturingssystemen (Performance Level).
• NEN-EN-IEC 62443 — cybersecurity voor industriële automatisering (relevant onder de nieuwe verordening).
• NEN-EN-ISO 14120 — ontwerp van afschermingen (vaste en beweegbare).

Wat verandert er per 2027?

De Machineverordening brengt flinke verschuivingen ten opzichte van de huidige Machinerichtlijn:

• Software als machineproduct — software die zelfstandig een veiligheidsfunctie vervult, geldt als “veiligheidscomponent” en moet CE-gemarkeerd worden.
• Cybersecurity — machines moeten beschermd zijn tegen corrupt gedrag door ongeautoriseerde wijzigingen.
• AI en autonome functies — machines met zelflerend gedrag moeten aantoonbaar veilig blijven na updates en aanpassingen.
• Digitaal technisch dossier — het technisch dossier mag volledig digitaal worden bijgehouden en beschikbaar gesteld.
• Substantieel gewijzigde machines — wanneer een wijziging zo ingrijpend is dat de machine als “nieuw” moet worden beschouwd, gelden alle eisen opnieuw. De verordening geeft hier voor het eerst criteria voor.
• Hoog-risico categorieën — de lijst van machines waarvoor een aangemelde instantie (notified body) verplicht is, wordt uitgebreid.

CE-markering — wat houdt het in?

De CE-markering op een machine is een verklaring van de fabrikant dat de machine voldoet aan alle toepasselijke EU-wetgeving. Daarvoor moet de fabrikant onder meer een risicobeoordeling uitvoeren (conform ISO 12100), een technisch dossier opstellen, een EU-conformiteitsverklaring afgeven en de gebruiksinstructies leveren in de taal van het land van gebruik.

CE is géén keurmerk of goedkeuring door een externe instantie (behalve bij hoog-risico machines). Het is een eigen verantwoordelijkheid van de fabrikant.

Veelgestelde vragen

Moet ik als gebruiker iets doen richting 2027?

Bestaande machines die al rechtmatig op de markt zijn gebracht onder de huidige Machinerichtlijn, mogen in gebruik blijven. De Machineverordening geldt primair voor het nieuw op de markt brengen van machines na 20 januari 2027. Maar als u een bestaande machine substantieel wijzigt, kan de verordening alsnog van toepassing worden.

Wat is een “substantieel gewijzigde machine”?

Een machine waaraan zodanige aanpassingen zijn gedaan dat er een nieuw risico ontstaat of een bestaand risico toeneemt, en waarvoor de bestaande beschermingsmaatregelen niet meer volstaan. In dat geval wordt de machine beschouwd als een nieuw product en gelden alle eisen van de verordening opnieuw, inclusief CE-markering.

Wat is het verschil tussen een samengestelde machine en een samenstelling?

Een samenstelling van machines is een geheel van met elkaar verbonden machines die samen functioneren (een productielijn). Wie de samenstelling op de markt brengt of in gebruik neemt, is verantwoordelijk voor de CE-markering van het geheel. Dit is in de praktijk een veelgemaakte fout: individuele machines hebben elk een CE, maar de samenstelling als geheel niet.